Dzielnica Śródmieście przygotowała fabularyzowany film dokumentalny opowiadający o tragicznym wydarzeniu, do którego doszło 13 sierpnia 1944 r. na Starym Mieście. Premiera odbyła się 13 sierpnia 2010 r. na pl. Zamkowym.

13 sierpnia 1944 r. na ul. Kilińskiego doszło do wybuchu tzw. czołgu-pułapki. Zginęło wówczas ok. 500 osób – powstańców i osób cywilnych. Była to jedna z największych tragedii Powstania Warszawskiego. Od 1992 r. 13 sierpnia obchodzony jest Dzień Pamięci Starówki. Organizuje go Urząd Dzielnicy Śródmieście wspólnie ze Stowarzyszeniem Mieszkańców Warszawskiego Starego i Nowego Miasta. W programie uroczystości znalazły się stałe punkty, takie jak msza w Archikatedrze św. Jana, składanie kwiatów w miejscach pamięci narodowej na terenie Starówki oraz pod pomnikiem upamiętniającym ofiary wybuchu przy ul. Kilińskiego. Przygotowana została też część artystyczna. W tym roku w jej ramach odbyła się premiera fabularyzowanego filmu dokumentalnego, który opowiada o tragedii, jaka rozegrała się przed 66 laty. Najcenniejszym elementem obrazu są wspomnienia osób, które przeżyły hekatombę. Zapis ich relacji, utrwalenie ich dla przyszłych pokoleń, to główny cel, jaki przyświecał produkcji filmu.

Autorem scenariusza i reżyserem filmu jest Małgorzata Brama, regularnie współpracująca z BBC, mająca w swej filmografii (w różnym zakresie – od dokumentacji po reżyserię) takie obrazy jak „Targówek ‘44”, „Żółta bluzka ze spadochronu”, „Sztuka w kratkę”, „Wrzesień 1939”, „Eksplozja ciszy”. Producentem filmu jest Dzielnica Śródmieście m.st. Warszawy oraz Studio Spektrum. Patronem obrazu jest Muzeum Powstania Warszawskiego.

Film został publicznie zaprezentowany 13 sierpnia 2010 r. o godz. 20.00 na placu Zamkowym w Warszawie. Następnie umieszczony został na stronach internetowych Dzielnicy Śródmieście. Będzie także rozprowadzony na DVD w szkołach. Młodzi ludzie będą mogli dzięki filmowi, który jest medium znacznie bardziej przyswajalnym niż solidne prace naukowe, poznać genezę lokalnego święta oraz niejako osobiście ludzi, którzy byli świadkami wydarzeń z odległej przeszłości. Już dziś spotkanie z nimi twarzą w twarz jest poważnie utrudnione (są to ludzie już schorowani, niektórzy mieszkają poza Warszawą), a za kilka lat będzie niemożliwe zupełnie.

Film

Zwiastun filmu

Zdjęcia z planu

Hekatomba na Starówce

W niedzielę 13 sierpnia 1944 r. trwały na Starym Mieście zaciekłe walki. Na tzw. wiadukcie Pancera u wylotu ul. Nowy Zjazd stały czołgi niemieckie, które prowadziły ostrzał artyleryjski powstańczych pozycji. W pewnym momencie dwa wozy pancerne podjechały pod barykadę przegradzającą ul. Podwale, bronioną przez Batalion AK „Gustaw”. Jeden z nich, większy, zaraz się wycofał, mniejszy zaś został obrzucony butelkami z benzyną. Jego kierowca zdołał uciec z pojazdu i ukryć się w pobliskich ruinach. Powstańcy ugasili płonącą maszynę i pod silnym ostrzałem z wieży Zamku Królewskiego przeprowadzili jej oględziny. Następnie wykonali przejazd w barykadzie i ok. godz. 17.00 wóz wjechał na teren kontrolowany przez powstańców. Otoczony przez wiwatujący tłum pojechał Podwalem, Piekarską i Zapieckiem aż do Rynku Starego Miasta. Po krótkim postoju ruszył Nowomiejską, skręcił w Podwale i dojechał do ul. Kilińskiego. Przy pokonywaniu zlokalizowanej w tym miejscu barykady pojazd zgubił umocowaną z przodu metalową skrzynkę. Kilku mężczyzn próbowało ją z powrotem zamocować na pancerzu. Wtedy nastąpił wybuch o potężnej sile rażenia. Zginęło od 300 do 500 osób, w tym 67 żołnierzy Batalionu AK „Gustaw”. Naruszone zostały okoliczne domy, zaś wrak wozu pancernego odrzucony został kilkadziesiąt metrów w bok.

Podczas wybuchu został ranny m.in. stacjonujący nieopodal generał Tadeusz Bór-Komorowski, dowódca Armii Krajowej. Tak zapamiętał tamte chwile: „Dym i kurz opadały z wolna, odsłaniając straszliwe skutki wybuchu. Po żołnierzach, którzy stanowili załogę wozu, nie pozostał żaden ślad. Dookoła leżały poszarpane ciała kilkudziesięciu osób, w tym wielu dzieci. Trupy ludzkie wyrzuciło na dachy sąsiednich domów”.

Wydarzenie z 13 sierpnia 1944 r. przeszło do historii jako „wybuch czołgu-pułapki”, jednak pojazd zdobyty przez powstańców na ul. Podwale nie był czołgiem, tylko tankietką, tj. pojazdem używanym przez Niemców do przewożenia materiałów wybuchowych służących do niszczenia barykad. Nie był też zdalnie sterowaną pułapką, lecz stawiaczem min, którego zadaniem było zapewne unicestwienie barykady przegradzającej ul. Podwale. Przejęcie go przez powstańców oraz wprowadzenie na teren Starego Miasta, a następnie zapewne przypadkowe uwolnienie miny spowodowało jedną z największych tragedii Powstania.